در نوشتن مطالب این وبلاک از کتب درسی وزارت آموزش و پرورش جمهوری اسلامی ایران و کتاب دستور زبان فارسی نوشته دکتر حسن احمدی گیوی و دکتر حسن انوری و بهزاد بهزادی و ... بهره می گیرم . معلم بازنشسته آموزش و پرورش هستم.
ذ
ذات: نفس
ذات الریه: بیماری سینه پهلو
ذاریات: سورۀ پنجاه و یکم قرآن کریم
ذایب: ذوب شده
ذوب: تغییر حالت چیزی از جامد به مایع، اریمک
ذاتی قیریخ: بدذات
ذرّه: ذرّه، اتم
ذکر ائیله مک: ذکر کردن
ذکری - فکری: تمام فکر و هواس اش
ذلّت: خواری، بیچارگی
ذلیل: خوار، پست
ذلیل اولماق: زبون شدن، بدبخت شدن
ذلیل گونه قالماق: گرفتار روزگار بد شدن، بدبخت شدن
ذوق: سلیقه
ذوق لو: با ذوق و شوق
ذوق اهلی: اهل ذوق، اهل خوشگذرانی
ذهن: فکر، عقل، شعور
ذوقا گلمک: سر شوق آمدن
ذمّه: کفالت، ضمانت
ذی حجه: ماه دوازدهم از سال قمری
ع
عابد: آللاهی چوخ پرستش ائیله ین
عاجز: ال - آیاق سیز، ناتوان
عادت: خلق و خوی
عادل: عدالتلی، انصافلی
عار: عیب، ننگ
عار اولسون: شرم ائیله، اوتان
عارسیز: اوتانماز
عارسیزلاشماق: اوتانماز اولماق
عارف: دانا، بیلیجی، چوخ علمی اولان
عاشق: آلوده، بیرسین چوخ سئون
عاشیق: آذربایجانلی شعر و موسیقی اوخویان
عاطیل: ایبش سیز گوج سوز
عاقبت: آخیردا
عبرت آلماق: بیر آجی اولاجاق دان درس اورگنمک
عجب: تعجب آنلامیندا دئویلیر
عادل: عدالتلی
عدالت: انصاف، دادگرلیک
عداوت: دشمن لیک
عدد: سایی
عذاب: اذیت، آغری
عذاب وئرمک: آغری چکدیرمک
عزا: یاس، آغی
عزرائیل: آللاهین جانلاری آلان مَلَیی
عصر: آخشام اوستو
عطر: خوش ایی، یاخجی قوخو
عقل: عاغیل
عاقل: عاغیللی
عمّه: آتانین باجیسی، بی بی
عمی: آتانین قارداشی
عموغلو: عمی نین اوغلو
عم قیزی: عمی نین قیزی
*
*
پسوند « لاق »
گفتیم صفت کلمه ای است که حالت و چگونگی اسم را بیان می کند . در ترکی آذربایجانی صفت قبل از اسم می آید .
مانند :
یاشیل آغاج : درخت سبز
اوجابوی قیز : دختر قدبلند
قیرمیزی آلما : سیب سرخ
دوزلو اوغلان : پسر بانمک
مارال قیز : دختر آهو ( دختری که در زیبائی به آهو تشبیه شده ایت )
ایستی چؤرک : نان داغ
اوجا داغ : کوه بلند
سیرتیق اوشاق : بچه پررو
جیققیلی باغچا : باغچه کوچک
خیردا باجی : خواهر کوچک
نارین بؤجوک : حشره ریز
در ترکی آذربایجانی صفت مرکب از دو یا چند کلمه ساخته می شود. مانند :
یام یاشیل : کاملاُ سبز
گؤم گؤی : کاملاُ آبی
آغ آپ آغ: کاملاُ سفید
آپ آغ : کاملاُ سفید ، سفید سفید
آپ آچیق : کاملاُ باز ، خیلی کم رنگ
آپ آیدین : کاملاُ روشن ، واضح
آپ آشکار : کاملاُ آشکار ، مسلم
قیپ قیرمیزی : کاملاُ قرمز
دیپ دینقیلی: کاملاُ کوچک
داپ داغ: کاملاُ داغ ، بسیار گرم
داپ داز: کاملاُ کچل ، بدون هیچ موئی
صفت کلمه ای است که شکل ، علامت ، رنگ و سایر اوصاف اسم را بیان می کند و به سوال های ( چطور ؟ ، چگونه ؟ ) جواب می دهد.
در زبان ترکی آذربایجانی صفت قبل از موصوف می آید.
صفت پیوند تصریفی قبول نمی کند و به صورت مفرد می آید.
صفت سه نوع است: صفت ساده ، صفت پیوندی ، صفت مرکب
۱ - صفت ساده : صفتی ااست که فقط از یک ریشه تشکیل شده است . مانند:
آغ کاغاذ : کاغذ سفید
گؤزل قوش : پرنده زیبا
اوجا داغ : کوه بلند
یاخشی آدام : آدم خوب
۲ - صفت پیوندی : صفتی است که از الحاق پیوندهای معین به اسم یا به فعل ساخته شده است.
الف - پیوندهای صفات اسمی که از اسم و پیوندهای معین ساخته می شود.
دوزلو اوشاق : بچه بانمک
دوزلو بالیق : ماهی شور
اوزوم لو باغ : باغ انگور
دادلی قایقاناخ : خاگینه خوشمزه
مزه لی یئمک : غذای خوشمزه
دوزسوز آش : آش کم نمک ، آش بی مزه
سودسوز قویون : گوسفند بی شیر
ائوسیز ادام : آدم بی خانمان
آلماسیز باغ : باغ بی سیب
اودونچو کیشی : مردم هیزم کش
دؤیوشچو کیشی : مرد جنگجو
اؤلومجول : نیمه جان
قاباقجیل : پیشاهنگ
گونلوک : روزانه
هفته لیک : هفتگی
اوگونکو : آن روزی
بیلدیرکی : سال گذشته ای
ب - پیشوندهای صفات فعلی : از ریشه فعل با الحاق پیوندهای مشخص ساخته می شود.
گلن آدام : آدمی که می آید
قاچان آت : اسبی که می دود
ایشله ین فحله : عمله ای که کار می کند
آغلایان اوشاق : کودکی که گریه می کند ، کودک گریان
گولر اوز : روی خندان
آغلار اوشاق : کودک گریان
سولماز گول : گلی که پژمرده نمی شود
اوخوموش ادام : آدم تحصیلکرده
چوروموش آلما : سیب پوسیده
ایشله میش پیچاق : چاقوی دست دوم
ییخیلمیش اوشاق : کودک زمین خورده
۳- صفت مرکب : صفتی است که ازبه هم پیسوتن دو کلمه تشکیل می شود.
از تکرار دو صفت ساده مانند : قارا - قارا
از تکرار دو صفت اسمی مانند : دادلی - دادلی
از صفت ساده و صفت اسمی مانند : اینجه بئللی
از صفت ساده و اسم مانند : قارا قاش
از صفت فعلی و اسم مانند : آچیق گؤز
از اسم یا پیوند نسبت و صفت مانند : دیلی شیرین
از اسم با پیوند نسبت و اسم مانند : گؤزو قانلی
از اسم با پیوند نسبت و صفت فعلی مانند : رنگی سارالمیش
از افعال مرکب مانند : تشکیل اولونموش
از اسم با پیوند ( دان - دن ) و صفت مانند : گؤزدن ایتی
از عدد و اسم مانند : اوچ بوجاق
از عدد و صفت پیوندی مانند : دؤرد تئللی
از دو اسم که دومی پیوند نسبت دارد مانند : سئچکی قاباغی
کلمات وارده از عربی و فارسی که صفات مرکب هستند : خوشبخت ، کلک باز ، وطن پرور ، حیله گر ، جنگاور ، ساعت ساز ، پالاندوز ، ایش گذار
نشانه های نسبی صفت:
راق ، رک ، دن ، دان ، لاپ ، چوخ ، ان ، اولدوقجا ، دوم ، سؤر ، تر ، شین ، ومتول ،
یمتل ، یمتیل ، آز ، آچیق ، آلا
مثال ها:
قیرمیزی راق : سزخ وش ، سرخ فام
قیرمیزیمتیراق : سرخ فام ، قرمز رنگ
قیرمیزیمتیل : سرخ فام ، سرخ گونه
گوده رک : کوتاه قد
بالدان شیرین : شیرین تر از عسل
بیباردان آجی : تلخ تر از فلفل
گولدن آغیر : سخت تر از گل ( گول دن آغیر ببر سؤز دئمه دیم )
لاپ گؤزل : خیلی زیبا
چوخ دادلی : خیلی خوشمزه
ان اوجا : خیلی بلند ، بلند تر
داها سویوخ : سرد تر
اولدوقجا آجی : تلخ تر
دوپ دورو : خیلی زلال
تر تمیز : تر تمیز
دوم آق : کاملا سفید
دوم قارا: کاملا سیاه
اوزون سوو : دراز و باریک
اوزون تهر : دراز و باریک
قیرمیزی تهر : مایل به قرمز
قاراشین : گندمگون ، سیاه چرده
قارامتیل : سیه فام
آقشین : سفید چهره
آغیمتیل: سفید گونه ، متمایل به سفید
آغیمسوو: سفید گونه ، متمایل به سفید
گؤیومتول: متمایل به آبی
ساریمتیل : متمایل به زرد
آز یاشیل: سبز کم رنگ
آچیق گؤی: آبی روشن
آلا پیشمیش: نیم پخته
*
با اقتباس از زنده یاد بهزاد بهزادی
1 - رنگ
آق – قارا – قیرمیزی – یاشیل
2 – کیفیت
پیس – یاخشی – سیخیجیجی
3 – اندازه و حجم
اوزون – قیسسا – آغیر
4 – مزه
شیرین – آجی – شور
5 – علامت موجودی
سه ققت – یاشلی – جاوان- چولاغ
6 – سنگینی و حرارت
آغیر – یونگول – ایستی – سویوخ – شاختا
*
قات :
قوشولدوغو سایین گؤستردییی قدر چوخ معناسیندا مرکب صفت دوزه لدیر
مثال: بیر قات ، ایکی قات ، نئچه قات
صفت لیاقت:
یئملی دولما - ایچملی شربت - اوتورمالی ائو 0 گؤرملی فیلم - آلمالی باغ - اوخومالی کتاب
*
صف تکراری:
داپ - داز
قاپ - قارا
آپ - آغ
ساپ - ساری
شیپ - شیت
یام - یاشیل
دوپ - دوز
اوّل : بیرینجی
دوّم: ایکینجی
سوّم: اوچونجو
چهارّم: دؤردونجو
پنجم: بئشینجی
ششم: آلتینجی
هفتم: یئدینجی
هشتم: سکیزینجی
نُهُم: دوققوزونجو
دهم: اونونجو
*
مسند یعنی چیزی که مورد استناد است و در حقیقت سندی است که درباره چیزی یا کسی بیان می شود.
مسند الیه : چیزی یا کسی که مسند را به آن نسبت می دهیم .
مانند :
شب ما روز روشن است.
شب مسند الیه
روز روشن مسند
است رابطه
*
( واو) معدوله حرف ( و ) است که نوشته می شود ولی خوانده نمی شود.