سؤز: حرف، سخن

سؤز دانیشماق : حرف گقتن ، صحبت کردن

سؤز دانیشیرام : صحبت می کنم

سؤز دانیشیرسان: صحبت می کنی

سؤز دانیشیر : صحبت می کند

سؤز دانیشیریق : صحبت می کنیم

سؤز دانیشیرسیز : صحبت می کنید

سؤز دانیشیرلار : صحبت می کنند

سؤز دانیشان : صحبت کننده

سؤزون دوزو : راستش

سؤز دئمه ک : حرف گفتن

سؤز آتماق : حرف نیشدار زدن

سؤز آچماق : سر صحبت را با کسی باز کردن

سؤز آراسی : وسط حرف

سؤز آلتیندا قالماق : زیر منت کسی ماندن

سؤز قانماق : فهمیدن

سؤز قانان : فهمیده

سؤز باز : سخن چین

سؤز بازلیق : سخن چینی

سؤز بئزه مه ک : برای کسی حرف درآوردن

سؤز چه کمه ک : از زیر زبان کسی حرفی را درآوردن

سؤز چیخارتماق : پشت سر کسی حرفی دروغ گفتن

سؤز سالماق : حرفی را شروع کردن

سؤز وئرمه ک : وعده دادن

سؤزه قولاق آسماق : حرف گوش کردن

سؤز قوشماق : به کسی بهتان زدن

سؤز گولشدیرمه ک : با کلمات بازی کردن و بیهوده گفتن

سؤز له شمه ک : با کسی بگومگو کردن

سؤزه باخان : حرف شنو

سؤز سایماز : بی اعتنا به حرف کسی

سؤز اوزانماق : طولانی شدن صحبت

* 

سَن: تو

 سن: تو

سن سیز: بدون تو
سندن: از تو
سندن سورا: بعد از تو
سنه گؤره: به خاطر تو
سنین اوچون: برای تو
سنین کی: مال تو
سنی: تو را
سنه: به تو
سن آللاه: (تو را قسم می دهم به خدا ) تورو خدا
سن بیر سسیوی کس: تو یکی صداتو ببر
سن دانیشما: تو هیچ چی نگو ( تو خفه شو)
سن لیک: مربوط به تو
سن لی - من لی: بین خودمان
سن دئمه: تو نگو
سن اؤله سن: تو بمیری
سنه نه دخلی وار؟: به تو چه ربطی دارد؟
سنه هئچ دخلی یوخدور: به تو هیچ ربطی ندارد
سنی یاناسان: الهی که جزجگر بگیر
سنی گؤروم ایشله میه سن یئیه سن: الهی که کار نکنی و بخوری ( الهی که خانه ات پر برکت شود.)
*

سؤز: سخن، حرف

 سؤز ائیلم لری

سؤز آتماق: حرف نیش دار زدن
سؤز آچماق: دربارۀ موضوعی سخن را شروع کردن
سؤز آلماق: قول گرفتن
سؤز وئرمک: قول دادن
سؤز ائله مک: حرف درست کردن، حرف درآوردن
سؤزبئزه مک: حرف درآوردن
سؤز چیخارتماق: حرف درآوردن
سؤز گزدیرمک: سخن چینی کردن
سؤز گولشدیرمک: با کلمات بازی کردن
سؤزلشمک: بگومگوکردن
سؤزو آزدیرماق: حرف را عوض کردن
سؤزو آغزیندا قالماق: حرف کسی قطع شدن، حرفش ناتمام ماندن
سؤزونو آغزیندا قویماق: حرف کسی را ناتمام گذاشتن، حرف کسی را قطع کردن
سؤزو کئچمک: نفوذ کلام داشتن
سؤزوندن چیخماق: حرف کسی را گوش نکردن، نافرمانی کردن
سؤزونو دییشدیرمک: حرف خود را عوض کردن
سؤز سوروشماق: سوال پرسیدن
سؤزه قولاق آسماق: حرف گوش کردن
سؤزنو گئری آلماق: حرف خود را پس گرفتن
*
سؤزوم آغزیمدا قالدی: حرفم قطع شد، نگذاشتحرفم را تمام کنم
سؤزون چورویون چیخاردیر:حرفی را آنقدر تکرار کرد که خسته کننده و بی اثر شد.
سؤزو آزدیریر: موضوع صحبت را عوض می کند.
سؤزو چوخ اوزالدیر: موضوع را خیلی طول می دهد. زیاده از حد لف می دهد
سؤزومو کسیر: وسط حرفم حرف می زند، حرفم را قطع می کند
سؤز گولشدیریر: ( برای منحرف کردن ذهن )با کلمات بازی می کند، مجادله می کند
سؤزونون اوستونده دورمور: به قولش عمل نمی کند.
سؤز آلتیندا قالمیر: حاضر جواب است و خود را از اتهام تبرئه می کند.
سؤز چیخاردیر: (پشت سر کسی ) حرف درمی آورد
سؤزقوشور: از خودش حرف درمی آورد
سؤزومو یئره سالدی: از او خواهشی کردم وئ نپذیرفت
سؤزومه گلدین؟: حالا فهمیدی که حق با منه؟

حرف ظرف: آراسؤز

سئوه - سئوه : با علاقه

سئوینه - سئوینه : با خوشحالی

سایمازجاسینا : با بی تفاوتی ، با بی اعتنائی

سبب سیز : بدون دلیل ، بدون علت

سحر - آخشام : صبح و شام

سخاوت له : با سخاوتمندی ، کریمانه

سربست جه سینه : آزادانه

سن لی - من لی : خودمانی ، خصوصی

سوزوله - سوزوله : شرمنده 

سولدان : از سمت چپ

سونرادان - سونرایا : بعد از مدتها ، بالاخره

سونرا : بعد

سونرادان : بعدها

سونراسی : دنباله ی آن

سونراکی : بعدی

سیرام - سیرام : در ردیف های منظم

*

مصدر معلوم و مصدر مجهول در ترکی آذربایجانی

مصدر معلوم:
آلماق: خریدن
چالماق: نواختن
بؤلمک: تقسیم کردن
یؤنمک: رنده کردن
ساتماق: فروختن
آلماق: خریدن
سیلمک: پاک کردن
*
مصدر مجهول:
آلینماق: خریده شدن
چالینماق: نواخته شدن
بؤلونمک :تقسیم شدن
یؤنولمک: رنده شدن
ساتیلماق: فروخته شدن
آلینماق: خریده شدن
سیلینمک: پاک شدن

* 

کلمه های متضاد

باز - بسه
گریه - خنده
آوردن - بردن
تلخ - شیرین
لاغر - چاق
سفید - سیاه
سنگین - سبک
بالا - پایین
کج - راست
راست - دروغ
کم - زیاد
خوب - بد
زشت - زیبا
پررو - کم رو
تاریک - روشن
مرده - زنده
ارزان - گران

 *

کلمه های متضاد

کلماتی مانند ( راست - دروغ زن )، ( زشت - نیکو )، ( خوی نیک - خوی بد )، مخالف یکدیگرند. آوردن دو کلمه با معنی متضاد، موجب زیبایی و لطافت سخن می شود. تضاد باعث تلاش ذهنی می شود.

*
گدای نیک فرجام، به از پادشاه بدفرجام. « سعدی »
«نیک فرجام» - « بدفرجام» متضاد هستند.

آذربایجان بایاتیلاری

 بیر نئچه بایاتی

یاندیریب یاخدی منی  

داغ – داشا چاخدی منی  

مرد بیلیب آرخالاندیم  

نامرددیر ییخدی منی  

*

داغلار داغلادی منی  

زولفون باغلادی منی  

نامردین بلاسیندان  

ائللر آغلادی منی   

*

داغلار باتیبدی قارا  

اووچو دوشوبدو دارا  

اوزووه گولن دوستون  

قاییت بیر قلبین آرا  

*

داغ باشین چن آلارمی؟  

آلسا کؤلگه سالارمی ؟  

بیر مظلومون قیصاصی  

بیر نامردده قالارمی ؟  

*

عزیزینم دوست آشی  

دوست چؤره یی دوست آشی  

دشمنین گول له سیندن  

یامان اولار دوست داشی  

*

عزیزیم آتار منی  

هر درده قاتار منی  

نامرد گلیب مرد اولماز

دوسلوقدا ساتار منی  

*

عزیزیم داغا گلیر  

بولبوللر باغا گلیر  

نامردین قایداسی دیر

جان وئرن چاغا گلیر  

* 

عزیزیم دالداسینا  

غونچا گول دالداسینا  

نامرد ائله نامرددیر  

اؤزو نه ، دالداسی نه  

*

عزیزینم آی باتدی  

اولدوز باتدی آی باتدی  

یاریم بی وفا چیخدی  

منی اغیارا ساتدی  

*

یارب بو درده منی  

سالما بو درده منی  

نامرده محتاج ائتمه  

کس قربان مرده منی  

*

باغیندا وار آلچالار  

یاشیل چالار ، آل چالار

آغلاما دلی کؤنلوم  

دشمن گؤروب ال چالار  

*

سن منی کول ائیله دین  

دردیمی بول ائیله دین  

داغیتدین ائل – طایفامی   

دشمنه قول ائیله دین  

*

عزیزیم آیران سیزا  

آیران وئر آیران سیزا  

ظلم ائوی اباد اولماز  

قالماز بو دووران سیزه  

*

آتا - بابا سؤزلری -( ائششک: خر )

 

1- ائششه ک آرپادان پیخدی ، آت سامانا حسرت دیر   
خر جو می خورد و اسب در حسرت کاه است .

۲ - ائششه کین بورنوزو اولسایدی ، ووروب کندی ییخاردی   
اگر خر شاخ داشت . می زد و روستا را ویران می کرد .

۳ - ائششه که چاخیر وئرسن ، پالانی سویا وئره ر .
اگر به خر چاخیر ( نام نوعی مشروب الکلی ) بدهی پالان را به آب می دهد .

۴ - ائششه یه قیزیل نوختا وورساندا ، گئنه ده ائششه کدیر .   
به خر افسار طلا هم ببندی ، همان خر است .

۵ - ائششه یه گوجو چاتمیر ، پالانین تاپدیر .  
زورش به خر نمی رسه ، پالونشو می زنه .

۶ - ائششه ک مین ، پیادا قالما .
سوار بر خر بودن ، بهتر از پیاده ماندن است .

۷ - ائششه یین داما چیخاردان ، اندیرمه سینی ده بیلیر .
کسی که خرش را پشت بام می برد ، باید پایین آوردنش را هم بلد باشد .

۸ - ائششه یی کؤرپودن کئچدی .
خرش از پل گذشت .

۹ - ائششه یین آنقیردیغی ، اؤزونه خوش گلیر .  
عرعر خر به گوش خودش خوش است .

۱۰ - ائششه یین پالانی اؤزونه یوک اولماز .
پالون خر سربار خودش نیست .

آتا - بابا سؤزلری

 آتا

آتاسینی تانیمییان بالاسینی تانیماز
آتاوا نئجه باخارسان، بالان دا سنه ائله باخار
آتا مالینا گؤز تیکن ، مال سیز قالار
آتا نه اکر اوغول بیچر
آتا دوغرار ، بالا یئیر
*
آت
آت ویردی قاتیر ویردی ، آرادا ائششک ازیلدی
آت کیشنییه ن یئرده ، ائششک اورتادا آنقیرماز
آتین واردی یول تانی ، آتان واردی ائل تانی
آت آلاسان آتلی دان ، قیز آلاسان وارلی دان
آتیم اؤلر نال قالار ، آتام اؤلر وار قالار
آتیم اؤلر نال قالار ، آدام اولر آدی قالار
آتینان آت ساواشار ، آرادا ائششک اؤلر
*
آج
آج آدام ، داش دا یئیه ر / منظور کسی که گرسنه است هر چی دم دستش بیاید می خورد
آج قولاغیم ، دینج قولاغیم / گرسنه بمانم و منت هیچ کس را نکشم
آج دئیه ر دویمارام ، توخ دئیه ر آجمارام / گرسته فکر می کند سیر نخواهد شد و سیر فکر می کند گرسنه نخواهد شد
آج ائله بیلر هامی آجدیر / کافر همه را به کیش خود پندارد
آج قال ، دیله نچی اولما / گرسنه بودن ، بهتر از گدا بودن است
آج قالماق ، بورجلو قالماقدان یاخجی دیر / گرسنه ماندن ، بهتر از بدهکار ماندن است
آج قارین ، الله تانیماز / شکم گرسنه ، خدا را نمی شناسد
آج گؤزون قارنی دویماز / چشم حریص و گرسنه سیر نمی شود
آج نه اولسا یئیه ر ، آجییان نه اولسا دئییه ر / گرسنه هر چه به دستش بیافتد می خورد و کسی که جانش رنجید هر چی به دهانش بیاید می گوید

*
آدام
آداما آداملیق قالار
آدام گئده ر آدی قالار
آدام وار رحمت آپارار ، آدامدا وار لعنت آپارار
آدام تایین تاپماسا ، گونو آخ واینان گئچر
آدام گرک دشمنیندن ده بیر عاغیل اؤرگنه
آداما سؤزو بیر دؤنه دئیرلر
آدامی آدام ائیلین پولدو
آدامین آدی پیس چیخینجا جانی چیخایدی
آدامین اوریین ده کینی اوخوماق اولماز
آدام وار کی اوزو گولور ایچه ریسی آغلیر
آدامنان آدامین چوخ فرقی وار
آدامین اؤلومو میرده شیرنن موللایا تویدو

*
آز
آز دئدیم ، ناز دئدیم 
آزین قدرین بیلمه یه ن ، چوخوندا قدرین بیلمه ز 
آزیمیزیدا چوخ حئسابلاگینان 
آز وارسا آز یئه ، چوخ وارسا چوخ یئه 
آز یئه آز دانیش ، آز یات چوخ ایشله 
آز یاشا ، اینسان یاشا ، آزداد یاشا 
آز ووردوم ، شیرین ووردوم 
آزاجیق آشیم ، دیر دیرسیز باشیم 
آزیدی آریق اوروق ، بیریده گلدی بوینو بوروق
آزا قانع اول ، چوخو الله یئتیرر

*
آغاج

آغاجین باری چوخ اولسا باشین آشاغی تیکر / درخت هر چقدر میوه اش زیاد باشد سرش پائین تر است
آغاج کؤکوندن سو ایچر / درخت از ریشه خود آب می نوشد
آغاجی باریندان تانی / درخت را از میوه اش بشناس
آغاجی اؤز ایچیندن قورد یئیر / درخت را از داخل کرم می خورد
آغاجی یاش که ن ایه سن ، ائولادی اوشاق کن تربیه وئره سن / درخت وقتی تر است خم می شود ، آدمی وقتی کودک است تربیت می پذیرد

آز دانیش ، ناز دانیش 
*
آنام منه کور دئییب، گلیب - گئدنه وور دئییب
آنام دئدی باشارماسان، باجیم دئدی باشارماسان
آتا آنا رشوه سیز دوست دولار

پیشوند « نا»

 نا به عنوان پیشوند:

نا وقتی به اول اسم یا صفت یا مضارع یا فعل می پیوندد و آن را منفی می کند.
مانند:
ناآرام: بدون آرامش و قرار
ناآشنا: آن که او را نمی شناسیم
ناآگاه: آن که از چیزی یا کاری اطلاع ندارد.
نابسامان: آشفته، بی قرار
نابه کار: آنکه به اصول اخلاقی پای بند نیست
نابه هنجار: کار یا عملی که از نظر عموم مردم قابل قبول نیست
ناپخته: آن چه پخته نشده باشد، بی تجربه
ناپرورده: کامل نشده
ناتمام: کامل نشده
ناخلف: کسی کهفاقد خصلت های پسندیده است.
ناخواست: درخواست نشده
ناخوردنی: غیر قابل خوردن
نارفیق: آن که شرط دوستی را به جا نمی آورد
نانمازی: بی تناز بودن
نانموده: باز نشده
ناواجب: آنچه واجب نیست
ناوارد: کسی که تجربه لازم برای انجام کاری را ندارد
نامناسب: ویژگی کسی که شایستگی لازم را برای چیزی یا کاری ندارد.
ناممکن: آنچه امکان انجام دادن یا وقوع آن نیست
*

فعل مرکّبِ سه جزئی

هرگاه فعل پیشوندی، خود با اسم یا صفتی دیگر نیز ترکیب شود، حاصل آن، فعلِ مرکّبِ سه جزئی است.

مانند:
دامن بر زدن: آماده شدن
سر بر زدن: طلوع
دست باز داشتن: رها کردن
سر باز زدن : استنکاف
بانگ بر زدن : فریاد زدن
غسل برآوردن: غسل کردن 

فعل متقابل و مشارکت در ترکی آذربایجانی

فعل متقابل و مشارکت ( قارشی لیق ) در ترکی اذربایجانی: عمل این فعل متقابل است، یا گروهی انجام می گیرد.

مثال:
آغلاشماق: با هم گریستن
تاپیشماق: همدیگر را یافتن
چاتیشماق: به همدیگر رسیدن
واییلداشماق: دسته جمعی ناله و زاری کردن
داشلاشماق: همدیگر را با سنگ زدن، به همدیگر سنگ پرتاب کردن

فعل لحظه ای - فعل تداومی

فعل لحظه ای فعلی است که جریان یا امتداد عمل یا حالت را لحظه ای و به صورت شروع نشان می دهد.

مانند: افتادن ( دارم می افتم. - عمل را در شرف وقوع بیان می کند. )
*
فعل تداومی فعلی است که جریان عمل یا حالت را با تداوم بیان می کند و ابتدا و انتهای آن مورد نظر نیست.
مانند: یافتن - شمردن
*