پیشوند ( داها )

داها ( دا): پیشوندی است که در اول می آید و صفت تفصیلی می سازد.

بازهم - علاوه بر این - بیشتر - دیگر

مانند:

داها بؤیوک: بزرگتر
داها اوجا: بلندتر
داها آرتیق: زیادتر
داها دوغروسو: راست تر
داها چتین: سخت تر

شکیلچی ( پیشوند، میانوند، پسوند )

 شکیلچی ها در زبان ترکی بر اساس تقسیمی سه نوعند:

• شکیلچی هایی که فقط به یک حالت در آخر کلمه قرار می گیرد (بیر چئشیتلی). مانند شکیلچی "داش" که در انتهای کلمات به یک صورت آمده است. در هنگام استفاده ی این شکیلچی ها برای ساخت کلمه قانون آهنگ صدا کاربرد ندارد.

(daş)

Dildaş

yoldaş

• شکیلچی هایی که در هنگام استفاده با توجه به قانون آهنگ صدا تلفظ آن تغییر می کند و دو نوع تلفظ جداگانه پیدا می کند (ایکی چئشیتلی).

(lar)

Dağlar

Səslər

• شکیلچی هایی که علاوه بر قانون آهنگ صدا با توجه به تقسیم بندی دوم حروف صدادار و حرف صدادار آخر کلمه به چهار شکل مختلف تلفظ می شوند (دؤرد چئشیتلی).

(siz)

Evsiz

Paltarsız

Qorxusuz

Köksüz

اگر به شکیلچی های بالا توجه کنید می بینید که در گروه دوم و سوم با توجه به حروف صدادار ریشه ی کلمه شکیلچی به صورت های متفاوت آمده است. حال به بقیه ی کاربردهای تقسیم بندی های حروف صدادار می پردازیم.

 

2.       حال به بقیه ی کاربرد تقسیم بندی های حروف صدادار می پردازیم.

 

اگر بعد از کلمه ای شکیلچی ایکی چئشیتلی (دو نوعی) بیاوریم؛ این شکیلچی از قاعده ی آهنگ صدا (سس قورولوشو) پیروی می کند و با توجه به آخرین حرف صدادار کلمه تلفظ می شود. یعنی اگر آخرین حرف صدادار در کلمه اینجه باشد حرف صدادار موجود در شکیلچی نیز اینجه خواهد بود و در غیر این صورت صدای قالین خواهد داشت.

 

چندمثال:

• شکیلچی شرط (سه – سا)

Sə: Gəlsə, Bilsə, Görsə...

Sa: Qalsa, Vursa, Atsa...

 

• شکیلچی جمع (له ر – لار)

Lər: Gecələr, türklər, əllər...

Lar: axşamlar, kitablar, dağlar

 

• شکیلچی مصدر (مه ک – ماق)

Mək: Gedmək, sərmək, Dəlmək...

Maq: Durmaq, Salmaq, Almaq...

علاوه بر اینها نیز شکیلچی های دونوعی در زبان ترکی وجود دارد که در نوشته های بعدی به آنها پرداخته خواهد شد.

 

3.       در شکیلچی های چهار نوعی (دؤرد چئشیتلی) علاوه بر توجه به تقسیم بندی اول باید به تقسیم بندی دوم حروف صدادار نیز توجه کنیم. یعنی علاوه بر اینکه صدای شکیلچی از نظر اینجه یا قالین بودن از صدای ماقبل خود تبعیت می کند از نظر حالت لب نیز تابع حرف صدادار ماقبل خود است.

 

مثال:

 

• شکیلچی مفعول(ی – ئ – ـؤ – ـو):

İ: səni, eli, dilini,...

I: qanı, ağzını, qarğanı...

Ü: üzümü, Güzgünü, sürünü...

U: topu, oxu, pulu...

 

 ( منبع وبلاک دانشجویان مشکین شهری )

 

 

منبع: دیلیمیزین ساده قئرامئری- نویسنده: حسن راشدی – انتشارات اندیشه ی نو – چاپ اول زمستان 83

افعال پیوندساز در ترکی آذربایجانی

 فعل های پیوندساز 

فعل = اسم + پیوند

پیوندهای فعل ساز :
پیوندها در ترکی می توانند به فعل ، اسم ، سفت ، عدد و حتی صداهای طبیعی پچسبند و فعلی جدید ، اسمی جدید و یا صفتی جدید بسازند. فعل هائی که با کمک پیوندها ساخته می شوند ، در دو گزوه بررسی می شوند . فعل هائی که از یک اسم ( به معنای اسم عام ) به وجود می آیند و فعل هائی که از یک فعل دیگر و این بار با معنی و نقشی دیگر خلق می شوند.
پیوندها در ترکی آذربایجانی بسیار متنوع هستند. متداول ترین پیوندها :

فعل = اسم + پیوند
آ : یاشاماق ( یاش) – ساناماق ( سان ) – اله مک ( ال ) – دیله مک ( دیل )
آت : داراتماق ( دار ) – قاراتماق ( قار ) – گؤزتمک ( گؤز ) – دوزتمک ( دوز )
آر : باشارماق ( باش ) – اوتارماق ( اوت ) – کؤزورمک ( کؤز ) – گؤیرمک ( گؤی )
آش : ساواشماق ( ساو ) – یاناشماق ( یان )
آل : چوخالماق ( چوخ ) – بوشالماق ( بوش ) – دوزلمک ( دوز ) دینجلمک ( دینج )
ایلدا : تاققیلداماق ( تاقق ) – تاپپیلداماق ( تاپپ ) – جوکگولده مک ( جوکک )
لا : داشلاماق ( داش ) – باشلاماق ( باش ) – دیشله مک ( دیش ) – ایزله مک ( ایز )
لان : باغلانماق ( باغ ) – باشلانماق ( باش ) – دیشله نمک ( دیش ) – ایشله نمک ( ایش )
*
محمد صادق نائبی

*

یاشاماق : زندگی کردن
ساناماق : فرض کردن
اله مک : الک کردن ، غربال کردن
دیله مک : آرزو کردن
داراتماق : تنک کردن
قاراتماق : سیاه کردن
گؤزتمک : چشم به راه بودن
دوزتمک : درست کردن
باشارماق : توانستن ، قادر بودن
اوتارماق : چرانیدن
کؤزورمک : گل انداختن آتش ، سرخ شدن
گؤیرمک : سبز شدن
ساواشماق : دعوا کردن
یاناشماق : نزدیک شدن ، ارتباط برقرار کردن
چوخالماق : زیاد شدن
بوشالماق : خالی شدن
دوزلمک : درست شدن
دینجه لمک : راحت شدن
تاققیلداماق : صدا کردن دو چیزی که به هم می خورد.
تاپپیلداماق : کوفته شدن در
جوکگولده مک : جیک جیک کردن
داشلاماق : داشلاماق : باسنگ یکی را زدن
باشلاماق : شروع کردن
دیشله مک : گاز گرفتن
ایزله مک : رد پا را گرفتن و دنبال کردن
باغلانماق : بسته شدن
باشلانماق : شروع شدن
دیشله نمک : گاز گرفته شدن
ایشله نمک : مصرف شدن ، استعمال شدن

*

جملۀ ساده و انواع آن

 جمله ساده و انواع آن

1 – جمله دو جزئی

2 – جمله سه جزئی

3 – جمله چهارجزئی

جمله ساده جمله ای است که فقط یک فعل داشته باشد.

در یک جمله به جز فعل اجزای دیگری هم هستند که بدون آنها جمله ما ناقص می شود.

بعضی از جمله ها فقط یک جزء و بعضی دیگر ، اجزای بیشتری دارند. تعداد اجزای هر جمله به فعل آن جمله بستگی دارد.

انواع جمله ساده :

1 – جمله دو جزئی : جمله دو جزئی به جمله ای می گوئیم که از دو کلمه به وجود آمده باشد. مانند:

لیلی آمد. پرنده پرید.

در این دو جمله لیلی و پرنده نهاد هستند و آمد و پرید فعل هستند. این دو فعل گزاره نیز هستند. به فعل این دو جمله ناگذر یا لازم نیز می گوئیم .

پس در این دو جمله « آمد » و « پرید » فعل ، گزاره و فعل ناگذر یا لازم هستند.

جمله هائی که با فعل های ناگذر یا لازم ساخته می شوند جمله های دو جزئی هستند.

*

2 – جمله سه جزئی :

جمله سه جزئی ، سه نوع است

جمله سه جزئی نوع اول :

در این نوع جمله سه جزء نهاد ، مفعول و فعل به کار رفته است. پاره ای از جمله ها علاوه بر نهاد و فعل ، احتیاج به مفعول دارند و بدون مفعول جمله کامل نمی شود.

مانند :

ابراهیم بت ها را شکست.

در مثال بالا ابراهیم نهاد ، بت ها مفعول و شکست فعل است. به این نوع فعل ها که به مفعول احتیاج دارند گذرا به مفعول یا متعدی به مفعول می گوئیم.

در مثال بالا « را » علامت مفعول است.

مفعول کلمه یا گروهی از کلمات یک جمله است که پس از آن نشانه ی « را » باشد یا بتوانیم این نشانه را اضافه کنیم.

جمله سه جرئی نوع دوم:

پاره ای از فعل ها بجز نهاد ، به متمم نیز احتیاج دارند.

به فعل هائی که نیاز به متمم دارند ، گذرا به متمم یا متعدی به متمم می گوئیم. در جمله سه جزئی نوع دوم گزاره از دو قسمت متمم و فعل درست می شود.

مثال :

علی به پدرش می نازد.

در جمله بالا

علی « نهاد » است و به پدرش می نازد « گزاره » است. در همان حال به پدرش « متمم » است و می نازد « فعل » است. « به » هم حرف اضافه است.

متمم کلمه یا گروهی از کلمات یک جمله است که پیش از آن حرف اضافه بیاید و معنی فعل بدون آن تمام نشود.

در جمله « علی به پدرش می نازد . » اگر « به پدرش » را حذف کنیم معنی جمله ما کامل نمی شود . علی به چه می نازد ؟

جمله سه جزئی نوع سوم :

برخی از فعل ها بجز نهاد به مسند هم احتیاج دارند. اگر دو فعل » آمد » و « شد » را با هم مقایسه کنیم. جمله « علی آمد » کامل است و احتیاجی به جزئی دیگر ندارد.ام اگر بگوئیم « علی شد » جمله ما کامل نیست.باید جزء یا اجزائی به آن اضافه کنیم تا جمله ما معنی کامل داشته باشد.

مانند :

علی قبول شد.

علی بیمار شد.

دو جزء « قبول » و « بیمار » را که که موجب کامل شدن جمله ما شده اند « مسند » می گوئیم.

پس مسند کلمه یا کلماتی است که فعل اسنادی به آن احتیاج دارد.

فعل های « شد » و « بود » و تمامی فعل های هم خانواده و جدا شده از این افعال را فعل اسنادی می گوئیم.

مانند : گشت ، گردید ، خواهد شد، است ، بود ، نبود ، اند

*

جمله چهارجزئی  

پاره ای از فعل ها به جز نهاد به مفعول و متمم هم احتیاج دارند و جمله بدون وجود هر یک از این اجزاء ناتمام است. ( خوراندن ، گفتن ، ترساندن ، پرسیدن ، پوشاندن )

مانند:

مریم نامه ای برای خواهرش نوشت.

مریم ، نهاد است.

نامه ای برای خواهرش نوشت گزاره است.

نامه ای مفعول است.

برای خواهرش متمم است نوشت فعل است .

حالا اگر یکی از این اجزاء را ننویسیم جمله ما ناتمام می شود. جملات زیر کامل نیستند.

مریم نوشت.

مریم برای خواهرش نوشت.

مریم نامه ای نوشت.

 

*

سؤزلوک - م - من

 من

منه : به من

منی : مرا

منیم : مال من

منده : پیش من

من ده : من هم

مندن : از من

منه نه؟ : به من چه ؟

منی باشماقچی یا آپاردی : مرا پیش کفاش برد.

بو دفترلر منیم دی: این دفترها مال من است.

سنین سیرغان منده دی : گوشواره ی تو پیش من است.

من ده سن له گلیرم : من هم با تو می آیم.

مندن سوروشما : از من نپرس

سنین ایتمیش کیتابیندان منه نه؟ : کتاب گمشده تو به من چه ربطی دارد؟

*

من اؤلوم : مرگ من 

من جه : به نظر من

منیم ایشیم دئییل : کار من نیست.

مندن سنه نصیجت : از من به تو نصیحت

سنین کیتابین منده دی : کتاب تو پیش من است.

*

سؤزلوک - م

 سؤزلوک - م
مال: حیوان چهارپا مثل گاو و گوسفند
مال: آدم کودن، آدم نفهم
مال - داوار: چهارپایان اهلی مثل گاو و گوسفند
مال باش: آدم نفهم( مال کیمی، آنلاماز، قانماز )
مال - قارا: احشام ( گاو، گوسفندو…)
قارا مال: قره مال، خیلی نفهم
مال قیران: وبای گاوی
مال اوتاران: چوپان
*
مال: دارائی، کالا
مالیم: مالِ من
مالین: مالِ تو
مالی: مالِ او
مالیمیز: مالِ ما
مالینیز: ( مالیز )، مالِ شما
ماللاری: مالِ آنها
*

سؤزلوک - ی

 ائیلم - ی

یاپماق: نان به تنور چسباندن، کردن
یاپیخماق: به هم چسبیده و سفت شدن
یاپیشدیرماق: چسباندن
یاپیشماق: چسبیدن
یاپیلماق: چسبانده شدن نان به تنور
یاتماق: خوابیدن
یاتیردیلماق: وادار شدن به خوابیدن
یاخا قورتارماق: در رفتن، نجات پیدا کردنم
یالواریب - یاخارماق: التماس و زاری کردن
یاخشی اولماق: یاخجی اولماق، خوب شدن
یاخماق: مالیدن
یاندیریب - یاخماق: سخت آزردن
یاخینلاشماق: نزدیک شدن
یادلاشماق: بیگانه شدن
یادا سالماق: به یاد آوردن
یادیرغاماق: نامانوس شدن
یاراشماق: زیبنده بودن، مناسب بودن
یارانماق: آفریده شدن
یاراتماق: آفریدن
یارالانماق: زخمی شدن
یارالاتماق: زخمی کردن
یارا وورماق: زخم زدن
یاریلماق: شکافته شدن
یازماق: نوشتن
یاسا باتماق: عزادار شدن
*

فاعل و اسم فاعلی - در ترکی آذربایجانی

می دانیم که فاعل کنندۀ کار است که انجام دادن کاری یا روی دادن حالتی را به یک شخص نسبت می دهیم.

*
فاعل« کیم؟» سورقوسونون جوابیندا گلیر.
کیم گلدی؟ عبّاس گلدی.
« حیدربابایه سلام» ی کیم یازدی؟ استاد شهریار یازدی.
*
اسم فاعلی
اسم فاعلی در زبان ترکی آذربایجانی به وسیلۀ ریشۀ فاعلی و پسوند « چی ، چو » ساخته می شود.
مانند:
فایتون + چو = فایتونچو: درشکه چی، رانندۀ درشکه
قاتیق + چی = قاتیق چی: ماست فروش
سووزو + چو = سووزوچو: سبزی فروش
کَپیر + چی = کپیرچی: کپیرفروش
کپیر، قوم یادا توپراغا بنزیردی. خیردا چؤرک وئریب کپیر آلیردوخ و اونونلا قابلامالاری یویوردوخ.
*

سؤزلوک - ذ

 ذ

ذات: نفس
ذات الریه: بیماری سینه پهلو
ذاریات: سورۀ پنجاه و یکم قرآن کریم
ذایب: ذوب شده
ذوب: تغییر حالت چیزی از جامد به مایع، اریمک
ذاتی قیریخ: بدذات
ذرّه: ذرّه، اتم
ذکر ائیله مک: ذکر کردن
ذکری - فکری: تمام فکر و هواس اش
ذلّت: خواری، بیچارگی
ذلیل: خوار، پست
ذلیل اولماق: زبون شدن، بدبخت شدن
ذلیل گونه قالماق: گرفتار روزگار بد شدن، بدبخت شدن
ذوق: سلیقه
ذوق لو: با ذوق و شوق
ذوق اهلی: اهل ذوق، اهل خوشگذرانی
ذهن: فکر، عقل، شعور
ذوقا گلمک: سر شوق آمدن
ذمّه: کفالت، ضمانت
ذی حجه: ماه دوازدهم از سال قمری

سؤزلوک - ع

 ع

عابد: آللاهی چوخ پرستش ائیله ین
عاجز: ال - آیاق سیز، ناتوان
عادت: خلق و خوی
عادل: عدالتلی، انصافلی
عار: عیب، ننگ
عار اولسون: شرم ائیله، اوتان
عارسیز: اوتانماز
عارسیزلاشماق: اوتانماز اولماق
عارف: دانا، بیلیجی، چوخ علمی اولان
عاشق: آلوده، بیرسین چوخ سئون
عاشیق: آذربایجانلی شعر و موسیقی اوخویان
عاطیل: ایبش سیز گوج سوز
عاقبت: آخیردا
عبرت آلماق: بیر آجی اولاجاق دان درس اورگنمک
عجب: تعجب آنلامیندا دئویلیر
عادل: عدالتلی
عدالت: انصاف، دادگرلیک
عداوت: دشمن لیک
عدد: سایی
عذاب: اذیت، آغری
عذاب وئرمک: آغری چکدیرمک
عزا: یاس، آغی
عزرائیل: آللاهین جانلاری آلان مَلَیی
عصر: آخشام اوستو
عطر: خوش ایی، یاخجی قوخو
عقل: عاغیل
عاقل: عاغیللی
عمّه: آتانین باجیسی، بی بی
عمی: آتانین قارداشی
عموغلو: عمی نین اوغلو
عم قیزی: عمی نین قیزی
*

بیر نئچه ائیلم

آغارتماق: سفید کردن
آغارماق: سفید شدن
آغاریشماق: به رنگ سفیدی زدن
آغا چالماق: به رنگ سفیدی زدن
آغریسی توتماق: درد گرفتن ( شروع شدن درد زایمان )
آغریماق: درد گرفتن، درد کردن
آغلاتماق: به گریه انداختن
آغلاماق: گریه کردین
آغلاماق - سیزلاماق: به گریه و زاری افتادن
آغلامسینماق: بغض کردن
آغناتماق: به طرف پایین لیز دادن
آغناشماق: غلتیدن
آغناماق: به پهلو غلتیدن
آغیرلاتماق: سنگین کردن، دشوار کردن
آغیرلاشدیرماق: سنگین کردن
آغیرلاشماق: سنگین تر شدن
آغیرلاماق: مهمان نوازی کردن
آغیر یوک داشیماق: بار سنگین حمل کردن
آغیزی آچیق قالماق: از تعجّب زبانش باز ماندن
آغیزی آچیلماق: دهانش ( برای حرف زدن، گله کردن، فحش دادن ) باز شدن
آغیزینی پوزماق: حرف بد زدن، ناسزا گفتن
آغیزینا باخماق: دهن بین بودن
آغیزینا آلماق: بر زبان راندن
آغیزینا سؤز آتماق: حرف به دهان کسی گذاشتن
آغیزیننان قاپماق:از زبان کسی حرف درآوردن
آغیزینان قاچیرتماق: حرفی از دهانش پریدن
آغزینی آچدیرماق: به حرف کشاندن
آغیزینی باغلاماق: دهانش را بستن
آغیزینی هاوایا آچماق: یاوه سرایی و پرگویی کردن
آغیزینی آچیب گؤزونو یومماق: صبرش تمام شده و دهان به ناسزا و گلایه شدید گشودن
آغیزینی آچماماق: سکوت کردن

* 

پسوند « لاق » در ترکی آذربایجانی

 پسوند « لاق »

یا + لاق = یایلاق
یای: تابستان
لاق: پسوند مکان
یایلاق: جای سردسیر و اقامتگاه تابستانی عشایر است. همچنین به جای خوش آب و هوا یایلاق میگویند.
*
قیش + لاق = قیشلاق
قیش + زمستان
لاق: پسوند مکان
قیشلاق: جای گرمسیر. اقامتگاه زمستانی عشایر
*

صفت در ترکی آذربایجانی و فارسی

 

گفتیم صفت کلمه ای است که حالت و چگونگی اسم را بیان می کند . در ترکی آذربایجانی صفت قبل از اسم می آید .

مانند :

یاشیل آغاج : درخت سبز

اوجابوی قیز : دختر قدبلند

قیرمیزی آلما : سیب سرخ

دوزلو اوغلان : پسر بانمک

مارال قیز : دختر آهو ( دختری که در زیبائی به آهو تشبیه شده ایت )

ایستی چؤرک : نان داغ

اوجا داغ : کوه بلند

سیرتیق اوشاق : بچه پررو

جیققیلی باغچا : باغچه کوچک

خیردا باجی : خواهر کوچک

نارین بؤجوک : حشره ریز

 

صفت مرکب در ترکی آذربایجانی

در ترکی آذربایجانی صفت مرکب از دو یا چند کلمه ساخته می شود. مانند :

یام یاشیل  : کاملاُ سبز

گؤم گؤی : کاملاُ آبی

آغ آپ آغ: کاملاُ سفید

آپ آغ : کاملاُ سفید ، سفید سفید

آپ آچیق : کاملاُ باز ، خیلی کم رنگ

آپ آیدین : کاملاُ روشن ، واضح

آپ آشکار : کاملاُ آشکار ، مسلم

قیپ قیرمیزی : کاملاُ قرمز

دیپ دینقیلی: کاملاُ کوچک

داپ داغ: کاملاُ داغ ، بسیار گرم

داپ داز: کاملاُ کچل ، بدون هیچ موئی